Wielcy twórcy literatury

Charakterystyka epok


Zapraszam do zapoznania się z krótkim opisem epok literackich. Przedstawia on zarówno ramy czasowe epok jak również ich główne nurty literacko-filozoficzne. Poza opisem podaje także cytaty przedstawicieli poszczególnych epok


Poniższy slider prezenuje słynne budynki poszczególnych epok - perły architektury.

Słynne epokowe budynki

Starożytność


Antyk zwany inaczej starozytnością datuje się od początku czasów historycznych (od wynalezienia pisma) do 476 roku n.e. - upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Mówiąc o antyku mamy na myśli przede wszytkim starożytną Grecję i Rzym, a także tradycje judeochrześcijańskie, które stały się podwaliną późniejszej cywilizacji europejskiej.


    Gatunki literackie starożytności:
  1. Epos – w języku greckim oznacza „słowo”, „opowieść”, „pieśń”. Jest to rozbudowany najczęściej wierszowany utwór, którego podstawą fabularną są mity, baśnie, podania, przekazy ludowe, wyobrażenia na temat historycznych, narodowych wydarzeń, pamięć o doniosłych postaciach i wydarzeniach, wyznawane zbiorowo wartości i wierzenia religijne. Zazwyczaj opiewa bohatera na tle doniosłych wydarzeń historycznych (np. Odyseja i Iliada Homera);
  2. Tragedia antyczna – gatunek dramatu. Główną jego cechą był konflikt tragiczny między wybitną jednostką - dążeniami, pragnieniami czy ambicjami, a siłami wyższymi w postaci nakazów boskich, mkoralnych, prawem władcy czy losem. Dramat opart jest na zasadzie trzech jedności: czasu, miejsca i akcji. Najwybitniejszymi twórcami dramatu antycznego byli: Sofokles, Eurypides i Ajschylos;
  3. Komedia antyczna – będąca w opozycji do tragedii należała do głównych gatunków dramatu starożytnej Grecji. W początkowym okresie rozwoju zajmowała się społeczną i polityczną satyrą, a także opisywałą elementy fantastyczne. Z czasem w obrębie jej tematów znalazły się także elementy fantastyczne i nawiązania do wątków mitologicznych. Twórcy to m.in. Arystofanes oraz Antyfanes;
  4. Hymn – liryczny utwór śpiewany przez solistę lub chór przy akompaniamencie instrumentów muzycznych. Podstwawowe rodzaje hymnu to pean i dytyramb.
  5. Oda – liryczny utwór świeckiego charakteru, poruszający wzniosłe tematy, cechujący się podniosłym stylem. Charakteryzuje się zbiorowym podmiotem wypowiedzi. Oda jest melodyjna, często stosuje patos, zawiera elementy pochwalne.
  6. Psalm - ważny rodzaj literacki w Biblii o charakterze religijnym, którego adresatem jest zazwyczaj Bóg. W każdym psalmie wiodący motyw nadaje charakter utworowi. Z tego wynika podział psalmów na królewskie, prorockie, dydaktyczne (mądrościowe), lamentacyjne i dziękczynne;
  7. Przypowieść – gatunek moralistyczno-dydaktyczny, którego cechy służą właściwemu odczytaniu alegorycznego lub symbolicznego znaczenia przedstawionego świata. Przypowieść najczęściej jest obecna w biblijnych ewangeliach, w których wydarzenia z życia codziennego objaśniają głębsze prawdy moralne czy filozoficzne. Przesłanie utworu jest ważniejsze niż jego fabuła.

Wybudowałem pomnik trwalszy niż ze spiżu. (Exegi monumentum aere perennius)

Horacy

Średniowiecze


Średniowiecze to epoka historyczna i literacka zapoczątkowana upadkiem Imperium Zachodniorzymskiego w 476 r n.e. Za koniec tej epoki podaje się najczęściej odkrycie Ameryki przez Kolumba (1492 rok), choć proponowane są też inne wydarzenia takie jak wynalezienie druku przez Gutenberga czy zdobycie Konstantynopola przez Turków. W Europie zachodniej cechuje się zwłaszcza z początku wielkim załamaniem cywilizacyjnym. W XII i XIII wieku następuje rozkwit średniowiecza, który w końcu doprowadzi Europę do panowania na świecie.


    Główne wyznaczniki epoki:
  1. Teocentryzm - Bóg był najważniejszym punktem odniesienia.
  2. Uniwersalizm – dominacja myśli chrześcijańskiej w całej Europie;
  3. Łacina jako powszechny język średniowiecza.

    Główne koncepcje, motywy i tematy średniowiecza:
  1. Scholastyka – nauka uzasadniająca rozumowo prawdy wiary (zrównanie wiedzy i wiary);
  2. Augustynizm – filozofia, której twórcą był św. Augustyn, odwołująca się do myśli Platona dzielącej świat na sferę materialną i duchową. Idea tej filozofii wyrażona jest w dziele "O państwie Bożym". Według augustynizmu siłą sprawczą wszystkiego co istnieje jest Bóg, człowiek zaś ma prawo wyboru miedzy dobrem a złem. Zakładał on także prymat duszy nad ciałem, woli nad rozumem i łaski nad naturą;
  3. Tomizm – podstawą tego systemu filozoficznego stanowią poglądy św. Tomasza z Akwinu uważanego za najwybitniejszego filozofa średniowiecza. Duży wpływ miały na niego poglądy Arystotelesa. Prawdy wiary wyjaśniał za pomocą rozumu. W dziele "Summa teologiczna" zawarł swoje przemyślenia na temat Boga, człowieka i świata.
  4. Franciszkanizm – nurt filozoficzno-religijny związany z postacią św. Franciszka z Asyżu. Święty wybrał skrajne ubóstwo, zaś za cel życia uważał miłość wobec bliźnich. Podstawą ruchu religijnego w łonie Kościoła katolickiego zapoczątkowanego przez Franciszka była radosna, prosta wiara, płynąca z miłości do Boga i całego stworzenia;
  5. Etos rycerski – będący drogowskazem w dążeniu do doskonałości zespół reguł i zasad, którymi miał się kierować rycerz. Na pierwszym miejscu stawiał honor i wierność wobec władcy. Do innych zasad należały odwaga, bogobojność, umiar, gotowość poświęcenia życia czy szacunek dla dam;
  6. Memento mori, czyli „pamiętaj o śmierci” – sentencja bardzo mocno związana z całą epoką średniowiecza, uświadamiająca kruchość życia ludzkiego. Nauka płynąca z tej sentencji kładła nacisk przede wszystkim na życie wieczne po śmierci, a nie na ziemską egzystencję.
  7. Ars moriendi – sztuka umierania, wskazywała na rytuały i gesty mające towarzyszyc godnej śmierci. Wzorcowym przykładem Ars Moriendi była śmierć Rolanda z "Pieśni o Rolandzie".
  8. Dance macabre, czyli taniec śmierci – przypominał, że wobec śmierci wszyscy są równi. Przejawiało sie to w motywie korowodu prowadzonego przez kościotrupa z kosą, w którym uczestniczą przedstawiciele wszystkich stanów: od chłopów, przez duchowych i rycerzy, aż do władcy. Tańczący korowód przedstawiony w karykaturalny sposób służył m.in. oswojeniu wizji śmierci;
  9. Motyw Stabat Mater Dolorosa (Stała Matka Boleściwa) – motyw literacki opisujący boleść Matki Bożej po ukrzyżowaniu Chrystusa.

    Gatunki literackie średniowiecza:
  1. Hagiografia – opowieści o życiu i działalności świętych. Miały wskazywać wzorce zachowań za pośrednictwem heroicznych czynów i cnót świetych.
  2. Legenda – opowieści o postaciach historycznych (lub uważanych za historyczne). Często opisywały żywoty świętych, w których przedstawiano nadzwyczajne wydarzenia, np. metamorfozę z grzesznika w wiernego sługę Bożego, w osiągnięciu czego sprzyjała asceza. Za przykład można podać "Legendę o świętym Aleksym".
  3. Chansons de geste – pieśni o czynach, powstające od XI wieku epickie poematy opiewające przygody i dokonania historycznych lub legendarnych bohaterów (m.in. poświęcone królowi Karolowi Wielkiemu);
  4. Lament (plankt) – liryczny utwór o żałobnym charakterze, opisujący nieszczęście ból, opiewający bezradność wobec losu, nad którego wyrokami nie da się zapanować. Jako przykład można podać "Lament Świętokrzyski";
  5. Kronika – opowieść historyczna, w której zdarzenia są opisywane w porządku chronologicznym. Łączy fakty prawdziwe i fikcyjne. Często ma charaker moralizatorski, zdarza się także polityczny. Najlepszym przykładem w Polsce jest kronika Galla Anonima opisująca dzieje Polski od najdawniejszych czasów do panowania Bolesława Krzywoustego.

Nie wolno zmuszać niewiernych do wierzenia, ponieważ wiara musi pochodzić z wolnej woli.

św. Tomasz z Akwinu

Renesans


Renesans zwany inaczej odrodzniem, został zapoczątkowany we Włoszech w XIV, jednak szczyt rozkwitu tej epoki przypada na wiek XVI. Cechował się ogólnym rozkwitem cywlizacyjnym opartym o powrót do antycznych korzeni. W Polsce odrodzenie trwało od końca XV wieku do przełomu XVI i XVII wieku.


    Główne wyznaczniki epoki:
  1. Cywilizacyjne odrodzenie, powrót do antycznych korzeni;
  2. Antropocentryzm - zainteresowanie istotą człowiekiem i jego miejscem na świecie Zainteresowanie człowiekiem i jego miejscem w świecie;
  3. Intensywny rozwój sztuki, szczególnie malarstwa rzeźby i architektury;
  4. Wielkie Odkrycia Geograficzne i przełomowe wynalazki;
  5. Powstanie utworów w językach narodowych, w przeciwieństwie do wcześniejszego pisania ich po łacinie;

    Główne koncepcje, motywy i tematy renesansu:
  1. Liczne nawiązania do antyku - przejawiało się to w łacińskiej sentencji (ad fontes - do źródeł). Związana z tym, była nauka greki i łaciny (języków starożytnej Grecji i Rzymu) na uniwersytetach. Wróciła moda na twórczość Horacego, Wergiliusza i Terencjusza. Powrócono także do filozofi stoickiej i epikurejskiej;
  2. Podkreślenie indywidualizmu człowieka i jego problemów, przejawiało się to w haśle: "Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce" (Terencjusz);
  3. Postrzeganie świata jako pełnego harmonii i porządku.
  4. Humanizm – był głównym nurtem ideowym epoki. Stawiał człowieka w centrum zainteresowania wszystkich nauk (antropocentrym), jak również w centrum twórczości literackiej i artystycznej. Pytano przede wszystkim o sens istnienia człowiekia - odpowiedzi szukano przede wszystim poprzez studiowanie starożytnych dzieł;
  5. Reformacja – ruch religijny sięgający początkami wystąpienia Marcina Lutra w 1517 roku w Wittenberdze, gdzie krytykował on sprzedaż odpustów. Swoją wiarę opierał wyłącznie na Piśmie Świętym, odrzucając pisma ojców Kościoła. Znaczny wkład w reformację Jan Kawin, który głosił predestynację. Reformacja głosiła potrzebę zmian w Kościele w wyniku czego powstało wiele wyznań protestanckich. Skutkiem reformacji było m.in. przełożenie Biblii na języki narodowe, a także liczne polemiki i dyskusje, które pośrednio doprowadziły do odnowy moralnej Kościoła Katolickiego czemu dał wyraz w kontrreformacji.;
  6. Motyw wsi - miejsca bezpiecznego i spokojnego, najbardziej odpowiedniego dla harmonijnego rozwoju człowieka, który nie goni za bogactwem i wielkością, żyje zgodnie z naturą;
  7. Motyw Fortuny – bogini losu, której atrybutem jest koło, decydującej o szczęściu i nieszczęściu ludzi.
  8. Motyw Arkadii – krainy wiecznej szczęśliwości, którą najłatwiej odnaleźć na wsi;
  9. Motyw miłości - opisujący zarówno sferę duchową jak i zmysłową;
  10. Motyw sprawowania władzy - poszukiwanie idealnej formy rządzenia w państwie, która zapewniłaby sprawiedliwość i równość wśród wszytkich obywateli.

    Gatunki literackie renesansu:
  1. Fraszka - krótki utwór liryczny o tematyce często humorystycznej lub satyrycznej, często zakończony puentą;
  2. Pieśń – gatunek poezji lirycznejn podzilonej na strofy o poważnej tematyce;
  3. Tren – wywodzący się ze starogreckiej poezji funeralnej liryczny utwór o żałobnym charakterze, najczęściej opiewający wybitną osobę.;
  4. Nowela – krótki, prozatorski utwór, z mocno udramatyzowaną fabułą zmierzający do punktu kulminacyjnego;
  5. Sonet – pochodzący z Włoch liryczny utwór, zawsze złożony z 14 wersów o budowie stroficznej (dwie strofy trójwersowe i dwie strofy czterowersowe;
  6. Kazanie – gatunek literacki z założenia przeznaczony do publicznego wygłoszenia. Nadawcą kazania jest osoba duchowna, a odbiorcami wierni. Utwór ma cel moralizatorski w aspektach moralnych i religijnych (np. Kazania sejmowe Piotra Skargi);
  7. Dramat elżbietański – powstał w wyniku modyfikacji tradycyjnego dramatu przez Williama Szekspira. Dramat elżbietański odrzucał zasadę trzech jedności, zasadę decorum i obecność chóru. Wprowadził również nowy typ bohatera o złożonej psychice, charakteryzującego się wewnętrzną dynamiką, działającego pod wpływem emocji.

Kochaj wszystkich. Ufaj niewielu. Bądź gotów do walki, ale jej nie wszczynaj. Pielęgnuj przyjaźnie.

William Shakespeare

Barok


Barok trwał od końca XVI wieku do połowy XVIII wieku. Jego nazwa wzięła się od portugalskiego słowa barocco oznaczającego rzadką i cenną perłę o nieregularnych kształtach.


    Główne wyznaczniki epoki:
  1. Kryzys ideałów renesansowych oraz związane z tym dostrzeganie nietrwałości świata i kruchości życia ludzkiego,
  2. Większe zainteresowanie życiem wewnętrznym człowieka i powstanie nowych nurtów filozoficznych,
  3. Gorliwość religijna związana z kontrreformacją, w skrajnych przypadkach przeradzająca się w fanatyzm w postaci np. rzezi protestantów.

    Główne koncepcje, motywy i tematy baroku:
  1. Kontrreformacja – okres odnowy w Kościele katolickim zapoczątkowany na soborze trydenckim trwającym w latach 1545–1563. Ten nurt skierowany był przeciw protestantom. Do efektów kontrreformacji należało wprowadzenie m.in nowych form duszpasterstwa, a także zakładanie szkół na wysokim poziomie. Największy wkład w szkolnictwie miał zakon jezuitów;
  2. Dysharmonia, niepokój i ruch - widoczny zarówno w literaturze jak i architekturze;
  3. Marinizm – nazwa wywodzi się od nazwiska włoskiego poety Giambattisty Marino, Styl ten cechował się efektowną formą utworu, nadużywaniem matafor i różnych środków stylistycznych. Forma przeważała tutaj nad treścią;;
  4. Motyw przemijania – dominował w literaturze baroku i wiązał się z fascynacją śmiercią. Ludzie baroku miotali się między przemijaniem ciała i nieśmiertelnością duszy;

    Gatunki literackie baroku
  1. Pamiętniki – pisana prozą relacja o zdarzeniach, w których autor był uczestnikiem lub naocznym świadkiem. Opowiada o wydarzeniach z pewnego dystansu czasowego, w związku z czym kształtuje się dwupłaszczyznowość narracji: opisany może być nie tylko przebirg zdarzeń, ale również stanowisko autora względem nich. Najwybitniejszym pamiętnikarzem polskim był Jan Chryzostom Pasek;
  2. Epistolografia – sztuka pisania listów zgodna z obyczajami panującymi w danej epoce czy środowisku. W Polsce najbardziej znane są listy pisane przez król Jan III Sobieskiego do swojej żony – Marysieńki;
  3. Epos - epicki utwór, opiewający dzieje bohaterów narodowych na tle przełomowych wydarzeń historycznych
  4. Satyra polityczna – jej celem było wyrażenie krytycznego stosunku względem obyczajów , światopoglądów i orientacji politycznych, instytucji oraz wad i przywar ludzkich. Pisana w różnych formach gatunkowych;
  5. Fraszka – krótki utwór poetycki o charakterze żartobliwym i humorystycznym, niekiedy filozoficznym i refleksyjnym. Nazwa pochodzi od włoskiego słowa frasca, czyli „drobiazg”;
  6. Nowożytna komedia – dotykała tematów obyczajowych, wykształciła wyraźne postacie. Typy bohaterów z jednej strony bawiły, z drugiej, co może nawet ważniejsze piętnowały ludzkie wady. Głównym jej przedstawicielem był Molier

Postęp to znaczy lepsze, a nie tylko nowe.

Lope de Vega

Oświecenie


Oświecenie zwane też wiekiem rozumu to głównie XVIII wiek, choć jego założenia powstały pod koniec wieku XVII (John Lock). Do Polski prądy oświeceniowe dotarły w połowie XVIII wieku (1740 rok – założenie Collegium Nobilium przez Konarskiego, 1764 – elekcja Stanisława Augusta Poniatowskiego). Myśliciele tej epoki dążyli do rozumowego wyjaśnienia zjawisk w otaczającym ich świecie. W swojej metodologii poznawczej, w przeciwieństwie do wcześniejszyvh epok bardzo oddalili się od Boga.


    Główne wyznaczniki epoki:
  1. Podkreślanie nadrzędnej wartości ludzkiego rozumu;
  2. Krytyka głównie tradycyjnych instytucji politycznych i społecznych, a także Kościoła i ustaleń nauki;
  3. Duże zainteresowanie filozofią, sztuką, muzyką, literaturą;
  4. Poszerzenie zasięgu słowa pisanego

    Główne koncepcje, motywy i tematy oświecenia:
  1. Racjonalizm – nurt filozoficzny przypisujący główną rolę w poznaniu rozumowi. Jest w opozycji do irracjonalizmu, głosząc, że istnieje tylko taki świat, który może pojąć ludzki umysł.
  2. Empiryzm – zakładał, że głównym źródłem poznania jest doświadczenie zmysłowe (wewnętrzne lub zewnętrzne), bywa przeciwstawiany racjonalizmowi;
  3. Deizm – uznawał wprawdzie istnienie Boga, jednak odrzucenie dogmatów i prawdy wiary. Deiści uważali, że Bóg po stworzeniu świata przestał w niego ingerować
  4. Klasycyzm – prąd literacki, wywodzący się z racjonalizmu i dydaktyzmu. Wzorce czerpał z antycznej twórczości, kładąc nacisk na działania racjonalne, ośmieszał wady;
  5. Sentymentalizm – prąd literacki stawiający w głównym świetle ludzkie uczucia oraz kontakt z naturą (twórca – Jean Jaques Rousseau);
  6. Rokoko – widoczny szczególnie w sztukach plastycznych, cechował się nagromadzeniem elementów ornamentyki i kunsztem w dopracowaniu dzieł sztuki;

    Gatunki literackie oświecenia:
  1. Oda – wywodziła się z antyku, miała podniosły charakter. Podejmowała ważne tematy, opiewała bohaterów i wielkie wydarzenia;
  2. Satyra – w epicki sposób ośmieszająła prezentowane treści poprzez zastosowanie ironii, kpiny, karykatury (w Polsce najwybitniejszym twórcą satyr był biskup Ignacy Krasicki);
  3. Powiastka filozoficzna – niewielki prozatorski utwór. Fabuła w tego typu utworach została podporządkowana ideom filozoficznym (główni twórcy: Wolter, Diderot);
  4. Poemat heroikomiczny – parodia bohaterskiego eposu uzyskana poprzez połączenie wzniosłego i pełnego patosu tonu z mało istotną tematyką;
  5. Powieść epistolarna – powieść, w której dzięki komunikacji listowej bohaterów czytelnik poznaje poszczególne wydarzenia, a przede wszystkim uczucia i przeżycia postaci.

Prawdziwa przyjaźń istnieje wtedy, gdy człowiek nie ma nic, bo wówczas przyjaźń jest jego największym skarbem.

Denis Diderot

Romantyzm


Prąd ideowy, literacki i artystyczny z początku XIX w., odwołujący się do, natury, uczucia, idealizmu, wprowadzający motywy ludowe, elementy fantastyki, a także idee patriotyczne. W Europie epoka romantyzmu przypadła na 1. połowę XIX wieku, w Polsce za daty graniczne uważa się rok 1822 (ukazują się Ballady i romanse Mickiewicza) oraz 1863 (wybuch powstania styczniowego).


    Główne wyznaczniki epoki:
  1. Zerwanie z racjonalizmem, zwrócenie uwagi na nadprzyrodzony, mistyczny świat, a także na znaczenie intuicji, wyobraźni i uczuć człowieka, które stawiano wyżej niż rozum);
  2. Powrót do oryginalności - zaprzeczenie uniwersalizmowi klasycyzmu;
  3. Fascynacja kulturą ludową i najdawniejszymi dziejami narodów;
  4. Przypisywanie wielkiej roli takim wartościom, jak: wolność, młodość, indywidualizm.

    Główne koncepcje, motywy i tematy romantyzmu:
  1. Irracjonalizm – pogląd przeciwstawiany racjonalizmowi; niosący przekonanie o przenikaniu elementów fantastycznych do świata realnego;
  2. Ludowość – zainteresowanie obyczajami i kulturą ludową, wykorzystywanie tych motywów w literaturze i sztuce;
  3. Bohater byroniczny – obdarzony tajemniczą biografią, skłócony ze światem, owładnięty silnymi namiętnościami. Ten typ bohatera wprowadził do literatury George Byron;
  4. Werteryzm – pierwowzorem modelu postawy tego bohatera literackiego był Werter z epistolarnej powieści Goethego "Cierpienia młodego Wertera". Bohatera werterycznego cechowała rozbudowana wyobraźnia nadwrażliwość oraz nadmierna uczuciowość i łatwość egzaltacji. Bohater ten był zazwyczaj nierozumianym przez innych samotnikiem odczuwającym weltschmerz („ból świata – rozterki natury moralnej, filozoficznej, ontologicznej), najczęściej również nieszczęśliwie zakochanym. Niespełnienie miłosne często prowadziło go do samobójstwa;
  5. Wallenrodyzm – to określenie pochodzi od nazwiska głównego bohatera utworu Adama Mickiewicza - Konrada Wallenroda. Opisuje postawę bohatera w sytuacji tragicznej, który w imię wyższych idei postępuje nieetycznie łamiąc zasady moralne. Szlachetna idea to na ogół walka o wyzwolenie ojczyzny. Złamanie zasad prowadzi jednak bohatera do osobistej klęski;
  6. Mesjanizm – pogląd typowy dla polskiego romantyzmu odwołujący się do Mesjasza. Zakładał on, że Polska podobnie jak Mesjasz została obarczoną cierpieniem (niewola), aby odkupic winy innych (krajów). Mickiewiczowskie hasło: "Polska Mesjaszem narodów" odnosiło się do poglądu, że Polacy posiadają wybitne cech osobowości, które wyróżniają je na tle innych narodów świata;
  7. Orientalizm – przejawiająca się w literaturze i sztuce fascynacja życiem, tradycją i kulturą narodów Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Orientalistów fascynowała odmienność, tajemniczość a także bogactwo obcych tradycji i zwyczajów, w tym nieodkrytych miejsc;
  8. Mistycyzm – stawiał wyżej poznanie intuicyjne niż rozumowe, zakładał też możliwość kontaktu duchowego z siłami pozaziemskimi. Mistycyzm zaowocował pojawieniem się w utworach romantycznych upiorów, duchów i zjaw fantastycznych.
  9. Spirytualizm – pogląd głoszący duchową naturę rzeczywistości, oraz to, że świat materialny jest przejawem ducha. Te założenia były w opozycji do materializmu.

    Gatunki literackie romantyzmu:
  1. Ballada – krótki, epicki utwór wierszowany mocno zakorzenony w tradycji. Jego tematyką są niezwykłe zdarzenia, o lirycznym zabarwieniu i tendencji do dramatycznego dialogowego ujęcia (gatunek z pogranicza liryki, epiki i dramatu);
  2. Sonet – wywodzi się jeszcze z renesansu, dzięki twórczości Mickiewicza jest utożsamiany z polskim romantyzmem. Ten poetycki utwór składa się z czternastu wersów, podzielonych na cztery strofy o regularnej budowie i określonym układzie. Dwie pierwsze części zawierają zazwyczaj część narracyjną i opisową, zaś pozostałe to część refleksyjno-uogólniająca;
  3. Dramat romantyczny – nawiązywał do twórczości Szekspira, przeciwstawiając się klasycznemu dramatowi. Cechowała go luźna, wielopoziomowa kompozycja oraz zatarcie początkowej i końcowej ramy kompozycyjnej. Ten dramat wyróżnia synkretyzm rodzajowy, czyli łączenie elementów liryki, epiki i dramatu.

Polak, chociaż stąd między narodami słynny, że bardziej niźli życie kocha kraj rodzinny.